AI ร่างหนังสือราชการได้ดีเมื่อคำสั่งบอกชนิดหนังสือ แบบ และข้อมูลที่ต้องใช้ให้ครบตามระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 และที่แก้ไขเพิ่มเติม ระเบียบแบ่งหนังสือราชการเป็นหกชนิด มีแบบที่ 1 ถึง 11 กำหนดส่วนประกอบ และกำหนดคำขึ้นต้นกับคำลงท้ายตามฐานะของผู้รับ ตั้งแต่ฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 การติดต่อราชการต้องทำผ่านระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์เป็นหลัก ยกเว้นข้อมูลชั้นลับที่สุด Claude, Microsoft Copilot, ChatGPT และ Gemini ร่างเนื้อความได้เร็ว แต่ไม่รู้เลขที่หนังสือ ฐานะของผู้รับ และข้อเท็จจริงของเรื่อง เจ้าหน้าที่จึงต้องใส่ข้อมูลเหล่านี้เองและตรวจทุกส่วนก่อนเสนอลงนาม ข้อมูลข่าวสารลับทุกชั้นไม่เข้าเครื่องมือ AI ที่ประมวลผลนอกหน่วยงาน บทความนี้มีตารางหนังสือหกชนิด ส่วนประกอบที่ AI มักพลาด template คำสั่งสำหรับหนังสือภายนอก บันทึกข้อความ และรายงานการประชุม และสิ่งที่ต้องตรวจก่อนลงนาม
ข้อมูลระเบียบมาจากเอกสาร "ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 และที่แก้ไขเพิ่มเติม" ที่สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรีจัดทำ และสาระสำคัญของฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 ที่ สพร. เผยแพร่ ตรวจเมื่อ 8 พ.ย. 2026 ระเบียบใช้บังคับแก่ส่วนราชการ หน่วยงานอื่นที่ใช้แบบเดียวกันควรตรวจระเบียบภายในของตัวเองประกอบ
หนังสือราชการหกชนิด และ AI ช่วยได้แค่ไหน
| ชนิด | ใช้เมื่อ | แบบ | AI ช่วยได้แค่ไหน |
|---|---|---|---|
| หนังสือภายนอก | ติดต่อราชการแบบเป็นพิธี ระหว่างส่วนราชการ หรือถึงหน่วยงานที่ไม่ใช่ส่วนราชการและบุคคลภายนอก ใช้กระดาษตราครุฑ | แบบที่ 1 | ร่างเนื้อความได้ดี เจ้าหน้าที่ใส่เลขที่หนังสือ คำขึ้นต้น และคำลงท้ายเอง |
| หนังสือภายใน | ติดต่อภายในกระทรวง ทบวง กรม หรือจังหวัดเดียวกัน ใช้กระดาษบันทึกข้อความ | แบบที่ 2 | ร่างได้ดีที่สุด เพราะรูปแบบสั้นและเนื้อหามักมาจากเอกสารภายใน |
| หนังสือประทับตรา | ใช้ตราประทับแทนการลงชื่อของหัวหน้าส่วนราชการระดับกรมขึ้นไป สำหรับเรื่องที่ไม่สำคัญ เช่น ขอรายละเอียดเพิ่มหรือส่งสำเนาเอกสาร | แบบที่ 3 | ร่างได้ แต่เรื่องควรสั้นและเป็นงานประจำ |
| หนังสือสั่งการ | คำสั่ง ระเบียบ และข้อบังคับ | แบบที่ 4–6 | ใช้ร่างโครงได้ แต่ถ้อยคำมีผลบังคับ ต้องให้ผู้รับผิดชอบด้านกฎหมายตรวจทุกข้อ |
| หนังสือประชาสัมพันธ์ | ประกาศ แถลงการณ์ และข่าว | แบบที่ 7–9 | ร่างข่าวและประกาศทั่วไปได้ดี ตรวจตัวเลข วันที่ และชื่อเฉพาะทุกจุด |
| หนังสือที่เจ้าหน้าที่ทำขึ้นหรือรับไว้เป็นหลักฐาน | หนังสือรับรอง รายงานการประชุม บันทึก และหนังสืออื่น | แบบที่ 10–11 | สรุปรายงานการประชุมจากบันทึกได้ดี แต่ต้องเทียบมติกับผู้จดเสมอ |
ส่วนประกอบที่ AI มักพลาด
หนังสือภายนอกตามแบบที่ 1 มีส่วนประกอบตามลำดับ คือ ชั้นความลับ (ถ้ามี) ชั้นความเร็ว (ถ้ามี) ที่ ส่วนราชการเจ้าของหนังสือพร้อมที่ตั้ง วัน เดือน ปี เรื่อง คำขึ้นต้น อ้างถึง (ถ้ามี) สิ่งที่ส่งมาด้วย (ถ้ามี) ข้อความ คำลงท้าย ลงชื่อ ตำแหน่ง ส่วนราชการเจ้าของเรื่อง โทร. และโทรสาร จุดที่ AI มักพลาดมีดังนี้
| ส่วน | กติกาตามระเบียบ | สิ่งที่ AI มักทำผิด |
|---|---|---|
| ที่ (เลขที่หนังสือ) | ตามการกำหนดเลขที่หนังสือออกในภาคผนวก 1 | แต่งเลขที่หนังสือขึ้นเอง ให้เว้นว่างไว้เสมอ |
| เรื่อง | ลงเรื่องย่อที่เป็นใจความสั้นที่สุด หนังสือที่ต่อเนื่องจากฉบับเดิมให้ลงเรื่องของฉบับเดิม | ตั้งเรื่องยาวเป็นประโยค หรือเปลี่ยนชื่อเรื่องของหนังสือที่ต่อเนื่อง |
| คำขึ้นต้นและคำลงท้าย | ใช้ตามฐานะของผู้รับตามภาคผนวก 2 เช่น ถึงนายกรัฐมนตรีหรือประธานรัฐสภาใช้ กราบเรียน และ ขอแสดงความนับถืออย่างยิ่ง | ใช้ เรียน กับทุกคน หรือเลือกคำลงท้ายไม่ตรงกับคำขึ้นต้น |
| อ้างถึง | อ้างหนังสือที่เคยติดต่อกันมาก่อน โดยอ้างฉบับสุดท้ายเพียงฉบับเดียว ระบุส่วนราชการ เลขที่ และวันที่ | อ้างหลายฉบับ หรือแต่งเลขที่และวันที่ของหนังสือที่อ้าง |
| ข้อความ | เรียงเป็นส่วนเหตุ ส่วนความประสงค์ และส่วนสรุปความ | เขียนยาวแบบเรียงความ หรือขึ้นต้นด้วยความประสงค์โดยไม่บอกเหตุ |
| ชั้นความเร็ว | ด่วนที่สุด ปฏิบัติทันที · ด่วนมาก ปฏิบัติโดยเร็ว · ด่วน ปฏิบัติเร็วกว่าปกติ พิมพ์ตัวสีแดงขนาดไม่เล็กกว่า 32 พอยท์ | ใส่ชั้นความเร็วเองทั้งที่ผู้สั่งไม่ได้กำหนด |
ตัวอย่างในเอกสารของสำนักนายกรัฐมนตรีใช้คำขึ้นต้น เรียน กับหนังสือถึงปลัดกระทรวง และใช้ กราบเรียน กับกลุ่มผู้รับตามภาคผนวก 2 เช่น ประธานองคมนตรี นายกรัฐมนตรี ประธานรัฐสภา และประธานศาลฎีกา ก่อนเสนอลงนามให้เทียบตารางในภาคผนวก 2 ทุกครั้ง เพราะ AI จำตารางนี้ได้ไม่ครบ
template คำสั่งที่ใช้ได้ทันที
ใส่ข้อมูลในวงเล็บให้ครบก่อนส่งให้ AI ทุก template สั่งให้ AI เว้นเลขที่หนังสือไว้ และห้ามแต่งข้อเท็จจริงที่ไม่ได้ให้ไป
หนังสือภายนอก
ร่างหนังสือภายนอกตามแบบที่ 1 ของระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ
- ส่วนราชการเจ้าของหนังสือและที่ตั้ง: [ ]
- ผู้รับ (ตำแหน่ง หน่วยงาน): [ ]
- เรื่อง: ใช้ใจความสั้นที่สุด ไม่เกิน 1 บรรทัด
- อ้างถึง: [หนังสือฉบับสุดท้ายที่ติดต่อกัน ส่วนราชการ เลขที่ วันที่ หรือ "ไม่มี"]
- สิ่งที่ส่งมาด้วย: [ ]
- เหตุ: [ข้อเท็จจริงที่ทำให้ต้องมีหนังสือนี้]
- ความประสงค์: [สิ่งที่ขอให้ผู้รับทำ พร้อมกำหนดเวลาถ้ามี]
- ผู้ลงนามและตำแหน่ง: [ ]
- ส่วนราชการเจ้าของเรื่อง โทร. และอีเมล: [ ]
กติกา: เว้นช่อง "ที่" ไว้ ใช้คำขึ้นต้นและคำลงท้ายตามฐานะของผู้รับ เรียงข้อความเป็นส่วนเหตุ ส่วนความประสงค์ และส่วนสรุปความ ใช้ภาษาราชการที่สุภาพและกระชับ ห้ามเติมตัวเลข ชื่อ หรือวันที่ที่ไม่ได้ให้ไว้ ถ้าข้อมูลไม่พอให้ถามกลับก่อนร่าง
บันทึกข้อความ (หนังสือภายใน)
ร่างบันทึกข้อความตามแบบที่ 2
- ส่วนราชการ: [ ] - เรื่อง: [ ] - เรียน: [ตำแหน่งผู้รับ]
- ข้อเท็จจริง: [ ]
- ข้อพิจารณาหรือข้อกฎหมายที่เกี่ยวข้อง: [ ]
- ข้อเสนอ: [สิ่งที่ขอให้ผู้บังคับบัญชาพิจารณาหรือสั่งการ]
กติกา: เว้นเลขที่ไว้ เขียนสั้น แยกย่อหน้าตามหัวข้อด้านบน ห้ามเติมข้อเท็จจริงที่ไม่ได้ให้ไว้
รายงานการประชุม
จากบันทึกการประชุมที่แนบ ให้ร่างรายงานการประชุมตามแบบที่ 11
- ชื่อการประชุม ครั้งที่ วันที่ และสถานที่: [ ]
- ผู้มาประชุม ผู้ไม่มาประชุม และผู้เข้าร่วมประชุม: [ ]
กติกา: แยกระเบียบวาระ เขียนมติของแต่ละวาระตามที่บันทึกไว้ทุกคำ ถ้าบันทึกไม่ระบุมติให้เขียนว่า "รอยืนยันมติ" ห้ามสรุปมติเอง และทำรายการเรื่องที่ต้องดำเนินการพร้อมผู้รับผิดชอบไว้ท้ายรายงาน
ถ้าบันทึกการประชุมมาจากการอัดเสียง ดูเรื่องการขอความยินยอมที่อัดเสียงประชุมกับ PDPA และวิธีใช้ AI สรุปประชุมที่ใช้ AI ทำรายงานประชุม
ข้อมูลที่ห้ามใส่ในเครื่องมือ AI ภายนอก
- ข้อมูลข่าวสารลับทุกชั้น ทั้งลับ ลับมาก และลับที่สุด ตามระเบียบว่าด้วยการรักษาความลับของทางราชการ พ.ศ. 2544 ระเบียบงานสารบรรณเองก็กำหนดว่า ถ้ากฎหมายหรือระเบียบว่าด้วยการรักษาความลับกำหนดไว้เป็นอย่างอื่น ให้ปฏิบัติตามนั้น รายละเอียดอยู่ที่อบรม AI ให้กองทัพและหน่วยงานความมั่นคง
- ข้อมูลส่วนบุคคลที่ไม่จำเป็นต่อการร่าง เช่น เลขประจำตัวประชาชน ที่อยู่ และข้อมูลสุขภาพในหนังสือร้องเรียน ให้แทนด้วยข้อความสมมติก่อน แล้วค่อยเติมของจริงในระบบของหน่วยงาน ดูเช็กลิสต์ก่อนวางข้อมูลลงใน AI
- เรื่องที่ยังไม่ได้รับอนุญาตให้เปิดเผย เช่น ร่างมติหรือร่างคำสั่งที่ยังไม่ลงนาม ให้ใช้เครื่องมือที่หน่วยงานอนุมัติ ซึ่งไม่นำข้อมูลไปฝึกโมเดล
ระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์กับ AI
ฉบับที่ 4 พ.ศ. 2564 เปลี่ยนวิธีทำงานสารบรรณในสามจุดที่เกี่ยวกับการใช้ AI
- ข้อ 29 ให้ติดต่อราชการด้วยระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์เป็นหลัก ยกเว้นข้อมูลข่าวสารลับชั้นลับที่สุด หรือมีเหตุจำเป็นที่ทำทางอิเล็กทรอนิกส์ไม่ได้ ผู้ส่งต้องตรวจผลการส่ง และผู้รับต้องแจ้งตอบรับ
- บันทึกที่จัดทำในระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ หรือในอีเมลที่มีการยืนยันตัวตน พิมพ์ชื่อผู้บันทึกแทนการลงลายมือชื่อได้ และไม่ต้องลงวันที่ถ้าระบบบันทึกไว้แล้ว
- ภาคผนวก 7 ข้อ 3.8 ให้การดำเนินการรับหนังสือทางอีเมลตามภาคผนวกนั้น ใช้ระบบอัตโนมัติที่ให้ผลตามหลักเกณฑ์ที่กำหนดได้ การนำ AI หรือ workflow อัตโนมัติมาช่วยงานรับหนังสือจึงต้องให้ผลตรงกับหลักเกณฑ์เดิมทุกขั้น
ร่างที่ได้จาก AI จึงควรนำเข้าระบบสารบรรณอิเล็กทรอนิกส์ของหน่วยงานเพื่อเสนอตามสายงานปกติ ไม่ส่งตรงจากเครื่องมือ AI
สิ่งที่ต้องตรวจก่อนเสนอลงนาม
- ชนิดหนังสือและแบบตรงกับเรื่องและผู้รับ
- ช่อง "ที่" ยังว่างอยู่ และจะลงเลขตามทะเบียนหนังสือส่ง
- เรื่องสั้นที่สุด และใช้ชื่อเรื่องเดิมถ้าเป็นหนังสือต่อเนื่อง
- คำขึ้นต้น สรรพนาม และคำลงท้ายตรงกับฐานะผู้รับตามภาคผนวก 2
- อ้างถึงเพียงฉบับสุดท้าย และเลขที่กับวันที่ตรงกับหนังสือจริง
- ตัวเลข ชื่อ วันที่ และจำนวนเงินทุกจุดตรงกับเอกสารต้นทาง ไม่มีส่วนที่ AI เติมเอง
- ไม่มีข้อมูลลับ และข้อมูลส่วนบุคคลเท่าที่จำเป็น
- ชั้นความเร็วและชั้นความลับตรงกับที่ผู้สั่งการกำหนด
TRAINIAC สอนเรื่องนี้อย่างไร
การร่างหนังสือราชการเป็นหนึ่งในงานที่เราสอนให้หน่วยงานภาครัฐและหน่วยงานความมั่นคงใช้ AI โดยเริ่มจากการจำแนกข้อมูลก่อนเครื่องมือ หน่วยงานรัฐที่เราสอนแล้วมีทั้งการท่าเรือแห่งประเทศไทย (Gemini และพื้นฐาน AI Agent รุ่นที่ 2 เมื่อ 3 ก.พ. 2026) การนิคมอุตสาหกรรมแห่งประเทศไทย (Claude Cowork Advanced เมื่อ 3 พ.ย. 2026 คะแนนประเมิน 4.88 จาก 5) กองทัพเรือ และกองทัพอากาศ ดูวันที่ของทุกงานได้ที่บันทึกงานอบรม และขั้นตอนจัดจ้างฝั่งรัฐที่หน่วยงานรัฐจัดอบรม AI
แหล่งอ้างอิง
- ระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ พ.ศ. 2526 และที่แก้ไขเพิ่มเติม สำนักงานปลัดสำนักนายกรัฐมนตรี (ชนิดหนังสือ แบบที่ 1–11 ชั้นความเร็ว และภาคผนวก 1–2)
- สาระสำคัญระเบียบสำนักนายกรัฐมนตรีว่าด้วยงานสารบรรณ (ฉบับที่ 4) พ.ศ. 2564 สำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล (ข้อ 29 และภาคผนวก 7)
- ระเบียบว่าด้วยการรักษาความลับของทางราชการ พ.ศ. 2544 เผยแพร่โดยกระทรวงการต่างประเทศ
- บันทึกงานอบรมที่มีวันที่ TRAINIAC
อ่านต่อ
ภาพรวมการใช้ AI ในหน่วยงานรัฐอยู่ที่ Generative AI ในหน่วยงานรัฐไทย และแนวทางความปลอดภัยของ สกมช. อยู่ที่แนวปฏิบัติ AI ของ สกมช. หรือดูหลักสูตรอบรม AI สำหรับองค์กรสำหรับวางแผนอบรมทั้งหน่วยงาน