นโยบายการใช้ AI ในองค์กรที่พนักงานทำตามได้จริง ควรสั้นพอให้อ่านจบในหน้าเดียว และมี 7 หัวข้อ คือ ขอบเขต · เครื่องมือที่อนุมัติ · ชั้นข้อมูลและสิ่งที่ห้ามป้อน · คนตรวจและรับผิดชอบผลลัพธ์ · การเปิดเผยว่าใช้ AI · ช่องทางถามและรายงานเหตุ · รอบทบทวน ณ ตุลาคม 2026 ไทยยังไม่มีกฎหมายที่บังคับให้องค์กรต้องมีนโยบาย AI เป็นการเฉพาะ แต่ PDPA ใช้กับทุกการใช้ AI ที่แตะข้อมูลส่วนบุคคล นโยบายจึงต้องอ้างมาตรา 6, 26, 28 และ 37 ให้ถูก บทความนี้มีแม่แบบนโยบายหนึ่งหน้าที่คัดลอกไปปรับใช้ได้ พร้อมกฎหมายและแนวปฏิบัติไทยที่ควรอ้างพร้อมลิงก์
บทความนี้เป็นแนวปฏิบัติเชิงจัดการ ไม่ใช่ความเห็นทางกฎหมาย ก่อนประกาศใช้ ควรให้ฝ่ายกฎหมายหรือเจ้าหน้าที่คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (DPO) ขององค์กรตรวจสอบเสมอ
ทำไมนโยบายที่ห้ามทุกอย่างถึงไม่ได้ผล
องค์กรที่ประกาศห้ามใช้ AI ทั้งหมดมักได้ผลลัพธ์เดียวกันคือคนยังใช้อยู่ แต่ใช้จากเครื่องและบัญชีส่วนตัวโดยไม่บอกใคร ซึ่งอันตรายกว่าเดิม เพราะองค์กรมองไม่เห็นเลยว่าข้อมูลอะไรออกไปบ้าง และบัญชีส่วนตัวของเครื่องมือหลักทุกค่ายนำข้อมูลไปฝึกโมเดลได้ถ้าผู้ใช้ไม่ปิดเอง (ตารางเทียบรายค่าย) ปัญหานี้เรียกว่า Shadow AI (ความเสี่ยงจาก AI ที่องค์กรต้องคุม)
นโยบายที่ได้ผลจึงต้องบอกให้ชัดว่า อะไรทำได้ ไม่ใช่แค่บอกว่าอะไรห้าม เพราะพนักงานที่ไม่แน่ใจจะเลือกทางที่ง่ายที่สุด ไม่ใช่ทางที่ปลอดภัยที่สุด
จัดชั้นข้อมูลก่อนเขียนกติกา
นี่คือขั้นตอนที่ข้ามไม่ได้ และเป็นขั้นตอนที่องค์กรส่วนใหญ่ข้าม ถ้าไม่มีการจัดชั้นข้อมูล กติกาจะออกมาเป็นคำกว้าง ๆ อย่าง "ห้ามใช้ข้อมูลที่เป็นความลับ" ซึ่งพนักงานตีความไม่ตรงกัน โครงที่ใช้ได้ทั่วไปคือแบ่งเป็นสามชั้น
- ข้อมูลสาธารณะ เช่น เนื้อหาที่เผยแพร่แล้ว ข้อมูลผลิตภัณฑ์บนเว็บ ใช้กับเครื่องมือ AI ได้ตามปกติ
- ข้อมูลภายใน เช่น เอกสารกระบวนการทำงาน รายงานภายในที่ไม่มีข้อมูลบุคคล ใช้ได้เฉพาะกับเครื่องมือที่องค์กรอนุมัติ
- ข้อมูลอ่อนไหว เช่น ข้อมูลส่วนบุคคลของลูกค้าและพนักงาน ข้อมูลอ่อนไหวตาม PDPA มาตรา 26 อย่างข้อมูลสุขภาพ ข้อมูลทางการเงินรายบุคคล และข้อมูลตามสัญญาที่มีข้อผูกพันรักษาความลับ ห้ามป้อนเข้าเครื่องมือ AI สาธารณะ
เมื่อมีสามชั้นนี้แล้ว กติกาที่เหลือเขียนง่ายขึ้นมาก เพราะอ้างอิงชั้นข้อมูลได้ตรง ๆ ตัวอย่างการปกปิดข้อมูลแบบไทย (เลขบัตรประชาชน เบอร์โทร เลขบัญชี) อยู่ในเช็กลิสต์ข้อมูลก่อนใส่ AI สำหรับพนักงาน
แม่แบบนโยบายการใช้ AI หนึ่งหน้า
คัดลอกคอลัมน์ขวาไปเป็นร่างแรก แล้วแทนข้อความในวงเล็บเหลี่ยมด้วยของจริงขององค์กร
| หัวข้อ | ต้องเขียนอะไร | ตัวอย่างข้อความที่ปรับใช้ได้ |
|---|---|---|
| 1. ขอบเขต | ใช้กับใคร และครอบคลุมเครื่องมือแบบไหน | นโยบายนี้ใช้กับพนักงาน ผู้รับจ้าง และผู้ฝึกงานทุกคน ครอบคลุมเครื่องมือ AI ที่สร้างข้อความ ภาพ เสียง หรือโค้ด ทั้งที่องค์กรจัดให้และที่บุคคลใช้เอง |
| 2. เครื่องมือที่อนุมัติ | รายชื่อเครื่องมือ บัญชีที่ต้องใช้ และช่องทางขอเพิ่ม | ใช้ได้เฉพาะ [รายชื่อเครื่องมือ] ผ่านบัญชีองค์กรเท่านั้น เครื่องมืออื่นขออนุมัติที่ [ช่องทาง] ซึ่งตอบภายใน [จำนวน] วันทำการ |
| 3. ชั้นข้อมูล | สามชั้นและสิ่งที่ห้ามป้อน | ข้อมูลสาธารณะใช้ได้ทุกเครื่องมือ ข้อมูลภายในใช้ได้เฉพาะเครื่องมือที่อนุมัติ ข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลอ่อนไหวตาม PDPA มาตรา 26 และข้อมูลที่มีสัญญารักษาความลับ ห้ามป้อน เว้นแต่ได้รับอนุมัติเป็นกรณี |
| 4. การตรวจและความรับผิดชอบ | ใครเป็นเจ้าของผลลัพธ์ | ผู้ใช้ต้องตรวจข้อเท็จจริง ตัวเลข ชื่อ และการอ้างอิงก่อนนำไปใช้ และรับผิดชอบผลงานเหมือนเขียนเอง การตัดสินใจที่กระทบบุคคลต้องมีคนเป็นผู้ตัดสินเสมอ |
| 5. การเปิดเผย | งานไหนต้องบอกว่าใช้ AI | งานที่ส่งลูกค้า หน่วยงานกำกับ หรือเผยแพร่ภายนอก ต้องระบุว่ามี AI ช่วยในส่วนใด |
| 6. ถามและรายงานเหตุ | ช่องทาง เวลาตอบ และเหตุที่ต้องรายงานทันที | ไม่แน่ใจให้ถามที่ [ช่องทาง] ซึ่งตอบภายในวันทำการเดียวกัน ถ้าป้อนข้อมูลผิดชั้นไปแล้วให้แจ้ง [ผู้รับผิดชอบ] ทันที เพื่อให้องค์กรประเมินและแจ้ง สคส. ภายใน 72 ชั่วโมงได้หากจำเป็น |
| 7. รอบทบทวน | ทบทวนเมื่อไร และใครเป็นเจ้าของ | [ผู้รับผิดชอบ] ทบทวนนโยบายนี้ทุก 6 เดือน หรือทันทีเมื่อเพิ่มเครื่องมือใหม่หรือเกิดเหตุ |
ข้อ 6 คือข้อที่นโยบายส่วนใหญ่ลืม แต่สำคัญที่สุดเมื่อเกิดเรื่อง เพราะ PDPA มาตรา 37 กำหนดให้ผู้ควบคุมข้อมูลแจ้งเหตุละเมิดต่อ สคส. ภายใน 72 ชั่วโมงนับแต่ทราบเหตุเท่าที่ทำได้ ถ้าเหตุนั้นมีความเสี่ยงต่อสิทธิของเจ้าของข้อมูล องค์กรจะนับ 72 ชั่วโมงได้ก็ต่อเมื่อพนักงานกล้ารายงานทันที
กฎหมายและแนวปฏิบัติไทยที่นโยบายควรอ้าง
- พ.ร.บ.คุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 (PDPA) มาตรา 6 นิยามข้อมูลส่วนบุคคล มาตรา 26 ข้อมูลอ่อนไหว มาตรา 28 การส่งข้อมูลไปต่างประเทศ ซึ่งเกี่ยวโดยตรงเพราะเครื่องมือ AI ส่วนใหญ่ประมวลผลนอกประเทศ และมาตรา 37 หน้าที่จัดมาตรการรักษาความปลอดภัยและแจ้งเหตุละเมิด (หน้าที่ขององค์กรตาม PDPA เมื่อใช้ AI)
- แนวทางประยุกต์ใช้ Generative AI อย่างมีธรรมาภิบาลสำหรับองค์กร ของกระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมและ ETDA (ตุลาคม 2567) เป็นแนวปฏิบัติของรัฐที่ใช้อ้างอิงในการวางโครงธรรมาภิบาล AI ขององค์กร
- ร่างกฎหมาย AI ของ ETDA เปิดรับฟังความคิดเห็นระหว่าง 9 กรกฎาคม ถึง 14 สิงหาคม 2026 และอาจใช้เวลา 6 ถึง 24 เดือนกว่าจะมีผล ร่างนี้แบ่งตามระดับความเสี่ยง เช่น กำหนดให้เนื้อหาที่สร้างด้วย AI ระบุได้ผ่านป้ายที่เครื่องอ่านได้ นโยบายที่มีข้อ 5 (การเปิดเผย) อยู่แล้วจะปรับตามได้ง่าย (กฎหมายและการกำกับดูแล AI ในไทย)
- ผู้กำกับรายอุตสาหกรรม เช่น ธนาคารแห่งประเทศไทยสำหรับสถาบันการเงิน ให้เพิ่มแนวทางของผู้กำกับในข้อ 3 และข้อ 4 (ข้อควรระวังของธนาคารและสถาบันการเงิน)
จุดที่ต้องระวังเป็นพิเศษภายใต้ PDPA
เมื่อนำ AI เข้ามาในกระบวนการทำงาน องค์กรยังเป็นผู้ควบคุมข้อมูลส่วนบุคคลที่รับผิดชอบเต็ม ประเด็นที่มักถูกมองข้ามคือ
- การส่งข้อมูลส่วนบุคคลออกนอกองค์กร การวางข้อมูลลูกค้าลงเครื่องมือของผู้ให้บริการภายนอกคือการส่งข้อมูลให้บุคคลที่สาม ต้องมีฐานทางกฎหมาย ข้อตกลงประมวลผลข้อมูล (DPA) กับผู้ให้บริการ และถ้าประมวลผลนอกประเทศต้องเข้าเงื่อนไขมาตรา 28
- วัตถุประสงค์ของการเก็บข้อมูล ข้อมูลที่เก็บมาเพื่อวัตถุประสงค์หนึ่ง ไม่ได้แปลว่านำไปใช้กับงานอื่นได้โดยอัตโนมัติ
- ความถูกต้องของผลลัพธ์ ถ้าผลลัพธ์จาก AI ถูกนำไปใช้ตัดสินใจที่กระทบบุคคล องค์กรต้องตอบได้ว่าตรวจสอบอย่างไรก่อนใช้
- ร่องรอยการใช้งาน กำหนดว่าเมื่อใช้ AI ช่วยงานที่เกี่ยวกับข้อมูลส่วนบุคคล ต้องบันทึกอะไรไว้บ้าง ซึ่งบัญชีองค์กรมีบันทึกการใช้งานให้ แต่บัญชีส่วนตัวไม่มี
รายละเอียดของแต่ละข้อขึ้นกับลักษณะธุรกิจ จึงควรให้ฝ่ายกฎหมายพิจารณาร่วมด้วยเสมอ
นโยบายอย่างเดียวไม่พอ ต้องอบรมด้วย
เอกสารนโยบายที่ไม่มีใครอ่านไม่เปลี่ยนพฤติกรรมใคร สิ่งที่เปลี่ยนพฤติกรรมคือการให้พนักงานได้ฝึกจำแนกข้อมูลด้วยตัวอย่างจริงจนติดเป็นนิสัย
ในการอบรมองค์กร เราสอนเรื่องนี้ตั้งแต่โมดูลแรกก่อนสอนเทคนิคใด ๆ เพราะถ้าคนยังแยกไม่ออกว่าอะไรป้อนได้ ยิ่งเก่งเครื่องมือยิ่งเสี่ยง ดูหลักสูตร AI Governance & Responsible AI for Organizations หรือแนวทางการดูแลข้อมูลระหว่างอบรม
เริ่มจากอะไรก่อน
ถ้ายังไม่มีอะไรเลย ลำดับที่เสียเวลาน้อยที่สุดคือ
- จัดชั้นข้อมูลสามชั้นให้เสร็จก่อน
- ประกาศรายชื่อเครื่องมือที่อนุมัติแล้วพร้อมบัญชีองค์กร แม้จะมีแค่หนึ่งตัว
- ประกาศแม่แบบหนึ่งหน้าข้างบน โดยเฉพาะข้อ 6 เรื่องการรายงานเหตุ
- อบรมพนักงานเรื่องการจำแนกข้อมูลและการตรวจผลก่อนใช้
- ค่อยขยายนโยบายให้ละเอียดขึ้นเมื่อเห็นการใช้งานจริงแล้ว
แหล่งอ้างอิง
- พระราชบัญญัติคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล พ.ศ. 2562 ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 136 ตอนที่ 69 ก และสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล (สคส.)
- แนวทางประยุกต์ใช้ Generative AI อย่างมีธรรมาภิบาลสำหรับองค์กร กระทรวงดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคม และ ETDA ตุลาคม 2567
- Thailand's Proposed AI Law: Moving Towards a Risk-Based Regulatory Framework Rajah & Tann Asia, 28 กรกฎาคม 2026 (สถานะและกรอบเวลาของร่างกฎหมาย AI)
อ่านต่อ
ถ้ากำลังวางแผนอบรมทั้งองค์กร อ่านวิธีวางงบอบรม AI ทั้งองค์กร หรือดูข้อควรระวังเฉพาะอุตสาหกรรม ซึ่งแตกต่างกันมากระหว่างธนาคาร โรงพยาบาล และหน่วยงานภาครัฐ